Jarig Leids Papyrologisch Instituut heeft kleine maar fijne collectie

Het Leids Papyrologisch Instituut bestond maandag 19 januari op de kop af tachtig jaar. De collectie papyri – papier, potscherven, stukjes hout en zelfs lood  - beslaat de periode 300 vóór tot 800 na Christus en is van Egyptische herkomst. Het jubileum wordt gevierd met een virtuele tentoonstelling.

Niet bij een universiteit

Op 19 januari 1935 richtten de specialist Grieks  B.A. van Groningen en de rechtshistorici M. David en J.C. van Oven het Leids Papyrologisch Instituut op. Dat gebeurde naar aanleiding van een schenking van papyri van  ene E.P. Warren. Een wat merkwaardige voorwaarde was dat zijn collectie niet bij een overheidsinstelling mocht worden ondergebracht. Dat sloot universiteiten en bibliotheken op voorhand uit. Wat de redenen hiervoor waren is nooit duidelijk geworden. In elk geval werd het instituut opgericht ondergebracht in een stichting. Lang was het aan de Breestraat gevestigd.

Kwitantie voor verrichte dijkwerkzaamheden, 6 september, 139 na Chr: het jaarlijkse onderhoud van dijken en irrigatiekanalen was een verplicht corvee voor de inwoners van Egypte. De gebruikte taal is Grieks.

Kwitantie voor verrichte dijkwerkzaamheden, 6 september, 139 na Chr: het jaarlijkse onderhoud van dijken en irrigatiekanalen was een verplicht corvee voor de inwoners van Egypte. De gebruikte taal is Grieks.

Toch naar de Universiteitsbibliotheek

De bibliotheek van het instituut werd gevuld met boeken uit de Universiteitsbibliotheek. Op een zeker moment wilde de bibliotheek de boeken echter terug. ‘We zeiden: dat is goed maar dan krijgen jullie het hele instituut erbij’, vertelt dr. Cisca Hoogendijk, specialist Griekse papyrologie en verbonden aan het Leids Papyrologisch Instituut. En zo is het instituut alsnog ingebed in de Universiteitsbibliotheek. Maar wel als stichting. Het tachtigjarig bestaan is gevierd met een  eendaagse tentoonstelling van de mooiste stukken op maandag 19 januari en met de publicatie van de tentoonstelling op de site van het instituut, waar deze permanent te zien is.

Gevarieerde collectie

Sinds het ontstaan is de collectie verder gegroeid door schenkingen en aankopen. Hij bestaat niet alleen uit papyrusfragmenten maar omvat ook beschreven potscherven, stukjes hout, en zelfs een stukje lood. Papier en hout waren duur in het oude Egypte, vandaar dat ook scherven en stenen werden gebruikt om op te schrijven. Verder zijn er plankjes - wastafeltjes of -tabletjes - die aan beide zijden zijn uitgehold. Die uithollingen zijn gevuld met was. Die was oorspronkelijk zacht zodat de met een scherpe pen ('stylo') in de was geschreven tekst kon worden uitgewist en door nieuwe kon worden vervangen; meerdere van die plankjes samengebonden met een touwtje vormen samen een schoolschrift.

Wastafeltjes of -tabletjes. Dit is een compleet schoolschrift uit ca. 350 na Chr.

Wastafeltjes of -tabletjes. Dit is een compleet schoolschrift uit ca. 350 na Chr.

Water met roet = inkt

Het eerste ‘papier’ werd gemaakt door in lange repen gesneden papyrusstengels kruislings op elkaar te leggen en samen te drukken. Het kleverige plantensap fungeerde als bindmiddel. Het materiaal is erg gevoelig voor weer- en klimaatinvloeden en zeker voor vocht. Vandaar dat alleen in woestijngebieden zoals Egypte originele papyri zijn gevonden. De inkt werd gemaakt van water met roet, dat uitstekend beklijft; in latere periodes werd er nog wat gom aan toegevoegd. Als schrijfgerei gebruikte men voor Griekse tekst rietpennen met een sleufje erin, te vergelijken met de latere kroontjespen, voor Egyptische tekst een penseel dat met de hand los van het papier werd gehanteerd.

Ontwikkeling van het handschrift

Cisca Hoogendijk is een enthousiast verteller. Ze laat zien hoe het handschrift – oorspronkelijk kleine tekeningetjes - steeds verder ontwikkelde, abstracter werd en de stijl ronder. Ze vertelt over de verschillende talen die op de papyri voorkomen afhankelijk van degenen die over het gebied heersten. Na Alexander de Grote waren dat de Grieken, de Romeinen en vervolgens de Arabieren. Ze vertelt ook hoe leerzaam de papyri zijn over het leven van alledag van de Egyptenaren. Veel transacties zoals huwelijken, verkopen en leningen dienden te worden vastgelegd om rechtskracht te krijgen. Wie niet kon schrijven nam een geletterde in de arm die het wel kon. Daarnaast was belasting heffen een populaire bezigheid en ook dat vereiste een gedetailleerde administratie.

Mummie-label, 1 april 15 v. Chr. ‘Petosiris zoon van Oteyris zegt tot Totoês zoon van Imoethes, de opzichter van het mysterie van Osorbuchis: “Verzorg de begrafenis voor Tnaphersaïs, de dochter van Horus, haar moeder is Nebetwedja.” Geschreven in jaar 15, in de 4e maand van het peret-seizoen, dag 6.’

Mummie-label, 1 april 15 v. Chr. ‘Petosiris zoon van Oteyris zegt tot Totoês zoon van Imoethes, de opzichter van het mysterie van Osorbuchis: “Verzorg de begrafenis voor Tnaphersaïs, de dochter van Horus, haar moeder is Nebetwedja.” Geschreven in jaar 15, in de 4e maand van het peret-seizoen, dag 6.’

Legaat

Het Leids Papyrologisch Instituut heeft geen eigen hoogleraar en valt onder Egyptologie. Het onderwijs is ondersteunend aan opleidingen als Griekse en Latijnse talen en culturen, Oude culturen van de mediterrane wereld (waaronder Egyptologie) en Religiewetenschappen en zelfs Rechten. Veel van de teksten zijn immers juridisch en rechtshistorici vinden ze interessant. Jaarlijks verzorgt het instituut onderwijs voor zo’n veertig tot vijftig studenten.

Onderwijs

Met een onlangs ontvangen legaat kan het Leids Papyrologisch Instituut, in samenwerking met Leidse wetenschappers die papyri uit andere tijden en in andere talen bestuderen, de komende vijf jaar meer aan de weg timmeren. Er komen publiekslezingen, participatie in de LUCL Summerschool en workshops. Maar ook zonder dat is er voorlopig werk genoeg: uitgerekend is dat alle papyrologen ter wereld tezamen nog duizend jaar te gaan hebben om alle gevonden papyri te ontcijferen. En er komen nog steeds vondsten bij.

Kwitantie voor de belasting voor de aankoop van een wijngaard, betaald door Helena, dochter van Aphrodisios, 8 juli 78 voor Chr. Het handschrift (Grieks) is moeilijk te ontcijferen. Op de achterkant staat een rood stempel

Kwitantie voor de belasting voor de aankoop van een wijngaard, betaald door Helena, dochter van Aphrodisios, 8 juli 78 voor Chr. Het handschrift (Grieks) is moeilijk te ontcijferen. Op de achterkant staat een rood stempel

Dr. Cisca Hoogendijk, verbonden aan het Leids Papyrologisch Instituut, met naast haar de papyrusplant waarvan het eerste papier werd vervaardigd en een foto van twee van de drie oprichters van het Instituut.

Dr. Cisca Hoogendijk, verbonden aan het Leids Papyrologisch Instituut, met naast haar de papyrusplant waarvan het eerste papier werd vervaardigd en een foto van twee van de drie oprichters van het Instituut.

(19 januari 2015/CH)

Zie ook

Studeren in Leiden

Bachelor


Master

Laatst Gewijzigd: 20-01-2015