‘Zing niet als een ezel’

Hendrik Vanden Abeele gebruikte zijn ervaring als musicus om de vertolking van de gregoriaanse zang te onderzoeken. In de lange geschiedenis van deze muziekstijl zorgde het rijke palet aan uitvoeringspraktijken nogal eens voor heftige discussie. Promotie op 15 december.

Artistieke praktijk als researchtool

Hendrik Vanden Abeele voor een vijftiende-eeuws manuscript van gregoriaanse zang.

Hendrik Vanden Abeele voor een vijftiende-eeuws manuscript van gregoriaanse zang.

Hoe heeft het gregoriaans door de eeuwen heen geklonken? Die vraag is moeilijk te beantwoorden, want de vele manuscripten die er sinds de vroege middeleeuwen bestaan, geven weinig expliciete aanwijzingen voor de uitvoerenden. Een vermaning als ‘zing niet als een ezel’ lijkt ondubbelzinnig, maar is een open deur, want geen zanger – in welk genre ook – wil dat zijn zang klinkt als gebalk. In de vijftiende eeuw werd aan de Parijse universiteit over de uitvoeringspraktijk geredetwist. Vanden Abeele: ‘Door de opkomst van het humanisme was er een tendens om steeds meer aandacht aan de lange lettergrepen in het Latijn te geven.’ Omdat een puur theoretische benadering van het vraagstuk tekort schiet, heeft Vanden Abeele zijn eigen artistieke praktijk ingezet als researchtool. Het resultaat legde hij neer in zijn proefschrift, maar is ook veelvuldig te beluisteren in concertzalen.


Zoetgevooisd tegenover rauw

Vanden Abeele voert met zijn ensemble Psallentes (laat)middeleeuwse muziek uit, waaronder gregoriaans. Hij is vooral geïnteresseerd in de meerstemmige (polyfone) context van deze zang in de vijftiende en zestiende eeuw. ‘De polyfone praktijk van de Nederlanden was populair in heel Europa en veel musici gingen naar het zuiden’, vertelt Vanden Abeele. ‘Bijvoorbeeld naar het hof van Karel V, waar de zoetgevooisde zang tot de verbeelding sprak, tegenover de rauwe zangstemmen van de zuiderlingen.’

Musicologisch benaderen

In de late middeleeuwen was het gregoriaans al honderden jaren in vele manuscripten overgeleverd. Als uitvoerend kunstenaar werd Vanden Abeele geconfronteerd met de vraag wat hij nu met de vijftiende- en zestiende-eeuwse bronnen moest. ‘Een eerste reflex is om dat probleem musicologisch te benaderen’, stelt Vanden Abeele. Hiermee snijdt hij een kwestie aan die hij in zijn promotie ook wil belichten. Hij had voor zijn onderzoek namelijk twee doelstellingen: achterhalen wat laatmiddeleeuwse manuscripten doen met een hedendaagse zanger van gregoriaans, en definiëren wat een onderzoeker van artisticiteit ofwel een onderzoekende kunstenaar precies is.

Le Bricoleur (de knutselaar), still uit de documentairefilm “Liquescens” over het onderzoek van Hendrik Vanden Abeele. Het beeld van de onderzoeker die als een knutselaar van alle stukjes informatie een compleet beeld probeert te reconstrueren, spreekt Vanden Abeele erg aan.

Le Bricoleur (de knutselaar), still uit de documentairefilm “Liquescens” over het onderzoek van Hendrik Vanden Abeele. Het beeld van de onderzoeker die als een knutselaar van alle stukjes informatie een compleet beeld probeert te reconstrueren, spreekt Vanden Abeele erg aan.

Vanuit de praktijk

Het type academisch onderzoek waarop Vanden Abeele doelt, begon 15 jaar geleden in Leiden. Als illustratie van onderzoek avant la lettre noemt hij wat de twintigste-eeuwse pianist Arthur Schnabel met de sonates van Beethoven deed. Schnabel bestudeerde de bronnen, kende de muziek door en door, speelde die uitvoerig en maakte opnamen en edities, met daarin al zijn praktische kennis, inclusief vingerzettingen, pedaalaanduidingen, metronoomcijfers en soms zelfs voorbereidende oefeningen voor moeilijke passages. Schnabel benaderde zijn probleemstelling dus vanuit de praktijk en niet puur als theoreticus. Dat is precies de taak van een onderzoeker in de kunsten, vindt Vanden Abeele.

Promotie

Hendrik Vanden Abeele
What late medieval chant manuscripts do to a present-day performer of plainchant
15 december 13:45 uur

Zie ook

  • Psallentes - het ensemble van Hendrik Vanden Abeele

  • Antiphonary Walk-through op YouTube, waarin Hendrik Vanden Abeele in korte filmpjes van twee minuten steeds een pagina uit een vijftiende-eeuws manuscript van gregoriaanse zang bespreekt.

(9 december 2014 - Steven Hagers)

Laatst Gewijzigd: 10-12-2014