Het Leids anatomisch theater: pure wetenschap of plat kermisvermaak?

In 1594 opent de Leidse universiteit als een van de eerste in Europa een anatomisch theater. De openbare snijsessies zijn een hoogtepunt van het academisch jaar, totdat het theater in verval raakt. Museum Boerhaave blaast met een permanente tentoonstelling nieuw leven in dit bijzondere theater.  

Snijden in het openbaar

Het is een opwindende tijd voor de wetenschap als de Leidse universiteit in 1575 wordt opgericht. Wetenschappers willen niet meer klakkeloos leunen op kennis uit boeken. Ze willen zelf experimenteren en de geheimen ontrafelen van het menselijk lichaam. Maar ze mogen niet zomaar snijden in het openbaar. Een groepje onderzoekers klopt aan bij het Leids universiteitsbestuur en in 1586 is het zover: ze krijgen toestemming en plein public lichamen te ontleden.

Theatrum Anatomicum gegraveerd door Willem van Swanenburg, familie van Rembrandts leermeester Jacob van Swanenburg, in 1610, naar Johannes Woudanus (Bijzondere Collecties UBL).

Theatrum Anatomicum gegraveerd door Willem van Swanenburg, familie van Rembrandts leermeester Jacob van Swanenburg, in 1610, naar Johannes Woudanus (Bijzondere Collecties UBL).

Rondspattend bloed in Faliede Bagijnenkerk

De voormalige Faliede Bagijnenkerk is nu een vleugel van het universitaire Bestuursbureau, Rapenburg 70.

De voormalige Faliede Bagijnenkerk is nu een vleugel van het universitaire Bestuursbureau, Rapenburg 70.

De Leidse anatomieprofessor Petrus Paaw doet inspiratie op in het Italiaanse Padua. Daar speculeren ze al lang over een anatomisch theater, geïnspireerd op klassieke voorbeelden als het Romeinse Colosseum, waar iedereen goed zicht heeft op rondspattend bloed in de arena. Na zijn studie in Padua lobbyt Paaw in Leiden voor een permanent theater. En dat komt er in 1594, enkele maanden nadat de universiteit van Padua de zijne in gebruik neemt. Locatie: de Faliede Bagijnenkerk, een voormalige kerk aan het Rapenburg waar tegenwoordig, op nummer 70, het Bestuursbureau van de universiteit is gevestigd.


Hoogtepunt academisch jaar

Illustratie naar Andreas Vesalius, De humani corporis fabrica, Basel 1543

Illustratie naar Andreas Vesalius, De humani corporis fabrica, Basel 1543

Leiden en Padua zijn hiermee de eerste universiteiten in Europa die op deze manier openbare anatomielessen aanbieden. De demonstraties vinden ieder jaar in de winter plaats  - in de zomer zouden de lichamen te snel ontbinden. Wetenschappers leggen hun colleges stil en de klokken gaan luiden: de openbare snijsessies vormen een hoogtepunt in het academisch jaar. Professoren en andere belangrijke personen bezetten de eerste rij. Daarboven kijken studenten en artsen, maar ook geïnteresseerde leken die hiervoor enkele stuivers betalen.


Rariteitenkabinet

 'De Anatomische les van Dr Nicolaes Tulp' door Rembrandt. Tulp studeerde medicijnen in Leiden en gaf later anatomielessen in Amsterdam. Rembrandt moet zich in zijn Leidse jaren hebben laten inspireren door dit anatomisch theater.

'De Anatomische les van Dr Nicolaes Tulp' door Rembrandt. Tulp studeerde medicijnen in Leiden en gaf later anatomielessen in Amsterdam. Rembrandt moet zich in zijn Leidse jaren hebben laten inspireren door dit anatomisch theater.

Dankzij de opklimmende tribunes hebben alle toeschouwers goed zicht op de draaibare ontleedtafel waar het lijkt ligt; meestal dat van een veroordeelde misdadiger uit een andere stad. Om publieke verontwaardiging te voorkomen, gebruikt men liever geen lijken van stadsgenoten. Het theater ontwikkelt zich in de loop der jaren als een soort museum. Rondom en boven de tribunes zijn skeletten van mensen en dieren uitgestald en er komt een rariteitenkabinet met bijzondere objecten zoals Egyptische sarcofagen en grafbeeldjes.


Rembrandt

Het anatomisch theater is al snel een begrip in Leiden en de rest van Nederland. De jonge Leidse schilder Rembrandt van Rijn moet hier ook meerdere malen hebben gezeten. Rembrandt maakte tijdens zijn Leidse jaren een schets van een skelet op een paard en een soortgelijke opstelling stond ook in dit anatomisch theater.

Andere locaties

Replica in Museum Boerhaave.

Replica in Museum Boerhaave.

Het wetenschappelijk onderzoek en de snijlessen voor studenten vinden in besloten sessies plaats. Dat gebeurt in deze voormalige kerk, maar ook elders in de stad zoals bij professoren thuis. De chirurgijns van het Leidse chirurgijngilde gebruiken het theater ook, totdat ze in 1669 een eigen plek in de stad krijgen. Ook de wetenschappers gaan op een gegeven moment deze plek aan het Rapenburg verlaten en geven hun anatomielessen op beter uitgeruste locaties.


Kermisvermaak

Het nieuwe rariteitenkabinet rondom de replica van Museum Boerhaave.

Het nieuwe rariteitenkabinet rondom de replica van Museum Boerhaave.

Die leegloop verandert het aanzien van het theater dat hierna voornamelijk nog als toeristische trekpleister geëxploiteerd wordt door de anatomieknecht. Het ooit zo roemruchte instituut raakt omstreden: het publiekelijk ontleden van lijken wordt door steeds meer mensen, binnen en buiten de universiteit, als platvloers kermisvermaak afgedaan. In 1821 valt definitief het doek en wordt het theater afgebroken.


Replica

Een roemloos einde voor dit bijzondere theater, totdat het Leidse wetenschapsmuseum Boerhaave in 1991 als hommage een replica neerzet in het museum. En sinds begin juli 2014 is er, net als vroeger, een rariteitenkabinet aan toegevoegd. In vitrines rondom zijn bijzondere objecten uit de museumcollectie uitgestald, waaronder antieke glazen kunstogen en ooit revolutionaire instrumenten zoals een telescoop en een stoomketel.

Film

In het theater krijgen bezoekers een korte, enerverende introductiefilm te zien over de geschiedenis van de wetenschap en de geneeskunde. De beelden worden geprojecteerd op de wanden rondom het theater en op het kunstlichaam op de snijtafel. ‘We willen het anatomisch theater opnieuw tot leven brengen’, vertelt Tim Huisman, conservator van het museum. Huisman promoveerde in 2008 op het theater en de Leidse zeventiende-eeuwse anatomie. ‘Het was destijds dé plek waar nieuwsgierigheid en interesse in wetenschap werd aangewakkerd. Ruim vier eeuwen later willen we dat opnieuw doen.’

(10 juli 2014 - LvP)


Zie ook

Laatst Gewijzigd: 11-07-2014