‘Democratie? Dat is blinden over kleuren laten oordelen’
Democratie mag nu vanzelfsprekend zijn, maar zij raakte pas na de Tweede Wereldoorlog stevig verankerd in Nederland. Terwijl we toch al sinds 1919 algemeen kiesrecht kennen voor mannen en vrouwen. Hoogleraar Vaderlandse geschiedenis Henk te Velde legt het uit in Low Countries Historical Review.
Twee opvattingen
In de democratie van Athene was sprake van direct stemrecht, maar het was beperkt: alleen vrije volwassen mannelijke burgers hadden stemrecht.
Democratie is lang de strijd tussen twee opvattingen geweest, en nog, betoogt Te Velde:
- de meerderheid beslist in plaats van een elite of aristocratie, met aspecten van directe democratie, en
- de afwezigheid van dictatuur, met nadruk op de rechtsstaat, bescherming van minderheden en vrijheid.
Extra garantie
De tweede opvatting geeft als het ware extra garantie aan het algemeen kiesrecht. Deze opvatting domineert sinds de Tweede Oorlog. Tot 1870 was het ongehoord om zonder meer voor democratie te zijn, na 1945 was het zeer omstreden om er zonder meer tegen te zijn. Tussen 1870 en 1945 waren beide standpunten acceptabel, en beide vonden aanhang.
Onberekenbare tirannie
Tot aan de grondwetswijziging van 1887 had Nederland het zogenoemde censuskiesrecht: alleen mannen die een bepaald bedrag aan belasting betaalden, mochten kiezen en zich verkiesbaar stellen. Daarna werd het criterium zodanig opgerekt dat de invoering van het algemeen kiesrecht voor mannen in 1917 en in 1919 ook voor vrouwen, een relatief kleine stap was. Een revolutie, want tot in de achttiende eeuw was het (internationale) oordeel over democratie in de zin van algemeen kiesrecht zelden positief. De Atheense directe democratie was volgens velen een onberekenbare tirannie van de armen geweest, ondankbaar, emotioneel en het terrein van demagogen. Alleen als democratie in bedwang werd gehouden door aristocratie en monarchie, kon ze nuttig zijn. De radicale liberaal Frederik Feringa (1840-1905) kenschetste het algemeen kiesrecht zelfs als: een blinde over kleuren laten oordelen.
Populisme
Albert Hahn, Karikatuur van Abraham Kuyper bij de Bilderdijk-herdenking van 1906, die zijn populistische leiderschap aan de kaak stelt.
Te Velde gaat ook in op het begrip populisme, nu actueel. Maar er is niks nieuws onder de zon. In zijn tijd een populist bij uitstek was de gereformeerde Abraham Kuyper, rond 1900 prominent actief in de politiek. Hij gebruikte het begrip democratie populistisch, namelijk om de liberale bourgeois elite om de oren te slaan. De kern van zijn populisme was het beroep op de wijsheid en kracht van het gewone volk tegenover een bedorven elite met haar formele instituties. Kuyper had echter niet het hele gewone volk voor ogen, maar bespeelde vooral zijn eigen achterban. Ook wat dat betreft niks nieuws.
Populisme als spiegel
Prof.dr. H. (Henk) te Velde
Nu het populisme weer prominent aanwezig is, wint de opvatting terrein dat het bij democratie hoort. Volgens politiek filosofen en politicologen als Margaret Canovan en Cas Mudde houdt populisme de democratie een spiegel voor en zegt het iets over de spanningen die democratie nou eenmaal aankleven.
De Amerikaanse historica Margaret Lavinia Anderson noemde de democratie in 2000 ‘werk in uitvoering’. Te Velde laat zien dat beweging inderdaad een constante in deze staatsvorm is.
De domesticatie van democratie in Nederland: democratie als strijdbegrip van de negentiende eeuw tot 1945, Henk te Velde, BMGN - Low Countries Historical Review, Volume 127-2 (2012), pp. 3-27. Het volledige artikel is beschikbaar via de website van het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap.(9 juli 2012/CH)
Links
Profielthema
Law, Democracy and Governance: Legitimacy in a Multilevel Setting is een van de zes profielthema's in het onderzoek van de Universiteit Leiden.
Studeren in Leiden
Bachelor
Geschiedenis
Master
History