'Voorwaardenscheppende staat' vergt sterke rechtspositie ambtenaar

De 'voorwaardenscheppende staat' die zich aan het ontvouwen is, stelt hoge en specifieke eisen aan grote groepen ambtenaren. Waar integriteit, moraliteit en publieke neutraliteit zijn vereist, past ook een sterke rechtspositie. Ook ter bescherming tegen de willekeur van politiek en management. Dit zegt bestuurskundige prof.dr. Frits van der Meer in zijn oratie op 24 februari 2012.

Centrale opdracht

Ambtenaren: positie is rechtspositie.

Sinds enkele decennia is de Nederlandse staat aan het evolueren: de verzorgingsstaat ligt achter ons en we zijn al een flink eind op weg naar de voorwaardenscheppende staat. De essentie van dit staatsmodel is: het creëren en garanderen van gunstige voorwaarden om het maatschappelijk verkeer goed te laten lopen. Met andere woorden: de maatschappij stuurt zichzelf en de staat zorgt voor de voorwaarden en de waarborgen.

Sterke rechtspositie nodig

Een grote groep ambtenaren werkt in de sector orde en veiligheid.

Het gelijktrekken van de rechtspositie van ambtenaren aan die in de private sector is, gezien die eisen die dit staatsmodel aan ambtenaren stelt, geen goed idee, vindt Van der Meer. Veel ambtenaren werken in de orde en veiligheid, of hebben regulerende en bemiddelende taken. Van hen wordt integriteit, moraliteit en publieke neutraliteit gevraagd. Bovendien horen ze te worden beschermd tegen de willekeur van politiek en management. En daarbij past een sterke rechtspositie; de ambtenaren zijn essentieel om de zo nodige voorwaarden en waarborgen te kunnen garanderen. Positie is rechtspositie!

Verantwoordelijkheden

In de voorwaardenscheppende staat is een betrouwbaar en transparant juridisch en administratief systeem van wezenlijk belang, evenals een betrouwbaar financieel systeem. De staat zorgt voor een goed onderwijsstelsel (menselijke infrastructuur) en voor de fysieke infrastructuur in de vorm van wegen en – in Nederland – droge voeten. Daarbij is de staat systeemverantwoordelijk: als vitale delen van de samenleving en/of de economie worden bedreigd, heeft de staat een verantwoordelijkheid. Een sociaal vangnet is hier onderdeel van.

Tekortkomingen

Het voorwaardenscheppende staatsmodel kent ook tekortkomingen. De bancaire en kredietcrisis heeft deze blootgelegd. Kan de voorwaardenscheppende staat dergelijke crises eigenlijk wel aanpakken? Daarbij spelen internationalisering en globalisering een grote rol: de bestuurlijke structuren lopen achter bij de economische en monetaire ontwikkelingen. Vaak schept Europa de voorwaarden, en heeft de staat weinig speelruimte om maatschappij en burger zo goed en soepel mogelijk te laten functioneren.

Kenniskloof

In het licht van de crisis is het ook de vraag of de staat over voldoende kennis en vaardigheden beschikt om de controlerende taak waar te maken. De toezichthouders van de overheid staan te ver weg van het werkveld en missen de operationele kennis om voldoende tegenspel te bieden. Een compact en voorwaardenscheppend ambtenarenapparaat heeft vaak niet de noodzakelijke kennis van het veld in huis. Bovendien worden problemen pas gesignaleerd als ze manifest zijn – te laat dus.

Burger mijdt risico

En tenslotte: zitten alle burgers wel te wachten op een voorwaardenscheppende staat? De burger wil vrijheid maar is tegelijkertijd risicomijdend. Lang niet iedereen wil of kan zelfredzaam zijn.

Boek

Van Frits van de Meer en zijn collega’s Caspar van den Berg en Gerrit Dijkstra verscheen het boek De ambtenaar in het openbaar bestuur (Leiden University Press). Hierin gaan de auteurs vanuit een internationaal perspectief in op de plek van de ambtenaar ten opzichte van de politiek, de samenleving en in de organisatie.

Prof.dr. Frits van der Meer bezet de bijzondere leerstoel Public Sector en Civil Service Reform, ingesteld door het CAOP, kennis- en dienstencentrum op het gebied van arbeidszaken in het publieke domein.

(22 februari 2012/Corine Hendriks en Hilje Papma)

Bestuurskunde studeren aan de Universiteit Leiden

Bachelor

Bestuurskunde (Campus Den Haag)
Economie, Bestuur en Management (EBM)

Master

Public Administration (7 afstudeerrichtingen)
Voor de nieuwe bacheloropleiding Economie, Bestuur en Management is een aansluitende master in ontwikkeling

Nieuwsredactie

Laatst Gewijzigd: 12-03-2012