Lang leven dankzij polygame voorvaderen

Biologen verbazen zich over de lange levensduur van ons, mensen, lang voorbij de leeftijd waarop we kinderen krijgen. Dat is uitzonderlijk binnen het dierenrijk. David van Bodegom vond een verklaring in Ghana, waar mensen net zo polygaam leven als onze voorvaderen. Promotie op 2 november.

Evolutionair perspectief

Hoe langer een man daar leeft, hoe meer bruiden en hoe meer kinderen aan wie hij zijn genen voor langlevendheid doorgeeft. Dat is in het kort de stelling van Van Bodegom.

'Wij kijken vanuit een evolutionair perspectief naar veroudering', zegt Van Bodegom over de onderzoeksgroep van zijn promotor Rudi Westendorp. Deze is verbonden aan de afdeling Ouderengeneeskunde van het LUMC en oprichter van de Leyden Academy on Vitality and Ageing. 'Het is bekend’, aldus Van Bodegom, ‘dat genetische factoren mede bepalen hoe oud je wordt. Maar de evolutie selecteert genen die bijdragen aan de reproductie. Hoe kan het dan dat de mens een levensverwachting heeft van rond de tachtig jaar, terwijl mensen maar zelden kinderen krijgen na hun vijftigste?'

Grootmoederhypothese

De meest gangbare hypothese plaatst de grootmoeder centraal. Als oma lang leeft, hebben haar kleinkinderen meer overlevingskansen. Studies in Scandinavische kerkregisters lijken dit beeld te bevestigen. Van Bodegom: 'Iedereen omarmt die hypothese. Grootmoeders lijken wel geprogrammeerd om hun kleinkinderen te verwennen. Maar de theorie was nog nooit goed getoetst. De mens is niet ontstaan in omstandigheden die lijken op 19e-eeuwse Scandinavische kerkgemeenschappen.'

Steeds weer een vruchtbare jonge bruid

Ghanees dorp waar Van Bodegom verbleef.

De omstandigheden in Noord-Ghana lijken vermoedelijk al meer op die van onze voorouders. Van Bodegom ging zes jaar lang telkens een paar maanden veldwerk doen bij 1500 Ghanese extended families (grootfamilies) – een 'geweldige ervaring'. Hij onderzocht er zowel biologische als sociaal-economische aspecten van overleving. 'De families zijn arm en de bruidsschat bedraagt vier koeien. De meeste mannen trouwen dus niet voor hun dertigste. Maar als het goed gaat, kunnen ze later nog een paar keer trouwen, telkens met een vruchtbare jonge vrouw. In ons onderzoek bleek dat 18,4 procent van de kinderen verwekt was door een man die ouder was dan vijftig. De genen voor een lang leven worden dus ruimschoots doorgegeven. De aanwezigheid van grootmoeders had geen effect op de overleving van hun kleinkinderen.'

Veel minder voorvaderen dan voormoeders

Waren onze prehistorische voorvaderen polygaam of zijn zij vergelijkbaar met Nederland, waar slechts één procent van de pasgeborenen verwekt is door een vijftigplusser? Van Bodegom: 'De meeste samenlevingen op aarde zijn polygaam. De monogame westerse cultuur is dominant, maar als je naar aantallen culturen kijkt, wint de polygamie'. En dan zijn er aanwijzingen uit DNA-onderzoek. Het Y-chromosoom wordt uitsluitend overgeërfd van vader op zoon. Het DNA in de zogeheten mitochondriën, de energiecentrales in onze cellen, erven we van onze moeder. 'Als je naar de variatie in die twee kijkt, blijkt dat we veel minder voorvaderen dan 'voormoeders' hebben. Theoretisch kan dat ook als mannen vaak hertrouwden na het overlijden van hun vrouw. Maar ik geloof zelf dat onze voorouders polygaam waren', aldus Van Bodegom.

Promotie woensdag 2 november 2011, 15.00 uur
titel: Post-reproductive survival in a polygamous society in rural Africa
Geneeskunde/LUMC
Promotor: Prof.dr. Rudi Westendorp